Prematüre Bebek Erken Dönem Rehabilitasyonun Önemi

Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü Öğretim Üyesi  Prof.Dr. Erbil DURSUN Prematüre Anneleri için yazdı. Erken Dönemde Prematüre Bebek Rehabilitasyonu.

Prematüre bir bebek doğduğu anda değerlendirilmeli ve daha kuvözde iken rehabilitasyona başlanmalıdır. Çünkü bu bebekler serebral palsi olma riski taşımaktadırlar.

  • Yapılan çalışmalar prematüre doğmuşlarda erken evreden itibaren yapılacak rehabilitasyonun bebeklerin fonksiyonel gelişimlerine olumlu katkıda bulunduğunu göstermiştir. Prematüre bebeklere kuvözde iken bu çalışmalara başlamak gerekir. Kuvözde yenidoğan rehabilitasyonu bebeğin normal hareket paterninin gelişmesini sağlayacaktır. Burada yapılacak çalışmalar; a) İlkel reflekslerin bastırılması, b) Normal kas tonusun uyarılması, c) Bebeğe duysal-motor becerilerin verilmesini sağlar. Zamanında doğan bebek, doğumdan önceki 8 hafta anne karnında dar bir alanda rahim duvarına çekme ve itme hareketleri yapar ve böylelikle bebek güçlenir. Prematüre bebek bu süreci yaşamadığı için doğumdan hemen sonra kasları hipotonik olmalıdır. Bu durum normal karşılanmalı ancak ciddi bir şekilde takip edilmelidir.
  • O halde erken dönemde verilen egzersizler hipotonik kasları güçlendirir.

  • Bebek kuvözde iken elle dokunma, duyusal deneyimler, sosyal etkileşimin arttırılması ile rehabilitasyon süreci başlar.
    • Prematüre çocuk doğar doğmaz Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon doktoru, fizyoterapist ve iş uğraşı terapisti aşağıdaki değerlendirmeleri yapmalıdır:

  • Motor fonksiyonlar
  • Oral motor fonksiyonlar
  • Kas tonusu
  • Postür
  • Çevreye uyum
  • Refleksler ve reaksiyonlar
  • Gelişimsel motor beceriler
  • Duyu
  • Motor Fonksiyonların Değerlendirilmesi:

  • Aile çocuklarda var olabilecek asimetrik hareket paternine, artmış veya azalmış hareketlere dikkat etmelidir. Örneğin çocukta bir taraflı (sol kol ve bacakta) hareket az olabilir. Bu serebral palsi lehine önemli bir bulgudur. Veya çocuk genel olarak çok hareketsiz, kasları çok gevşek bir şekilde olabilir. Veya tam tersine çocukta kaslar kasılmış bir durumda olabilir. Vücut yay şeklinde ters C şeklinde gitme eğiliminde olabilir (Aynı zamanda aşağıya bakınız: kas tonusu bölümü)
    Serebral Palsi

    Prematüre bebekte vücutta ters C postürü
    • Oral Motor Fonksiyonlar:

    Çocukta emme güçlüğü var mı? Dudak, dil hareketlerinde kontrol güçlüğü var mı? Emme süresi ne kadar? Emme kalitesi düşük mü? Tüketilen sıvı miktarı ne kadar? Bütün bunlar dikkatle takip edilmeli ve değerlendirilmelidir.

    • Kas Tonusu:

    Kas tonusu azalmış ve artmış olabilir. Normal bebek vücudunu fleksiyon (normal C) pozisyonunda, eller ve bacaklar vücuda yakın bir şekilde tutabilir (resme bakınız).

    Serebral Palsi"

    Normal bebek yatışı. Gövde C şeklinde, kollar ve bacaklar vücuda yakın.

    Prematüre bebek genelde daha az kas kitlesine sahip ve genellikle hipotoniktir. Yani kasları gevşek ve güçsüzdür. Yukarıdaki şekildeki gibi C pozisyonunda yatması zordur. Bunun yerine daha çok kurbağa pozisyonunda olacaktır. Sırt üstü yattığında gövdesi C şeklinde yuvarlak değil düz olacaktır. Prematüre bebek kollarını gövdeye uzakta, yanlarda tutacaktır. Onlar için kollarını orta hatta yaklaştırmak, ve uzun süre parmaklarını ağızlarının içine sokmak zordur. Bacakların pozisyonu da aynı şekilde gövdeden uzakta ve tonusu düşük bir şekilde bulunacaktır. Prematüre bebeğin bu hali “kurbağa pozisyonu” olarak belirlenir (resme bakınız).

    Serebral palsi

    Prematüre bebekte kurbağa pozisyonu

    Prematüre bebeklerde azalmış tonus yerine kaslarda artmış tonus (spastisite) de görülebilir. Artmış kas tonusunun en önemli göstergesi vücudun ters bükülmesi (ters C) pozisonudur.

    Serebral Palsi

    Prematüre bebeklerde artmış kas tonusunda vücudun ters C pozisyonu alması.
    • Postür Bozuklukları

    Prematüre bebekte, eğer dikkat edilmez ise çeşitli deformiteler gelişebilir. “Kurbağa pozisyonu”ndan yukarıda szö ettik. Bu pozisyonel deformiteler çocuklarda göğüs kafesinin derinliğinin azalmasına ve sonuçta akciğer hastalıklarına yol açabilmektedir. Prematüre bebeklerin normal zamanda doğmuş bebeklere oranla daha ince, yumuşak ve pozisyonel deformitelere daha açık kafatası yapıları vardır. Dikkat edilmez ise kafatası şekillerinde ciddi bozukluklar oluşabilir. Preterm bebekler sırtüstü yatışta kafa genellikle sağa bakacak şekilde yatarlar (%70-80). Bu pozisyon anne karnındaki duruşla ilgilidir. Eğer bu şekilde yatış düzeltilmez ise zamanla gövde ve bacakların bu yatış şekline eşlik etmesiyle deformiteler ve ielirde yürüyüş bozuklukları görülebilir. Aşağıdaki resimde uzun sürelerle yan yatışa bağlı gelişen plagiosefali (plagiocephaly) deformitesi ve diğer oluşabilecek deformiteler görülmektedir.

    Prematür bebek

    Prematür bebekte yatış bozuklukları sonucu oluşan plagiosefali deformitesi ve bağlı deformiteler.
    Prematür bebek

    Prematüre bebekte plagiosefali deformitesi

    Plagiosefali deformitesi dışında, uzun süreler yüz üstü yatırılan çocuklarda “dolikosefali” denen deformite oluşabilir. Aşağıdaki resimde böyle bir kafatası görülmektedir.

    Prematüre Bebek

    Prematüre bebekte oluşabilecek dolikosefali deformitesi

    Ayrıca prematür bebek uzun süreli tıbbi girişimlere maruz kalabileceğinden (intübasyon gibi) yarık damak-dudak deformiteleri ile karşılaşabilir. Bu durumda beslenme, konuşma, diş gelişim problemleri gibi sorunlar yaşanabilir.

    • Çevreye Uyum:

    Prematür bebeklerde ya bir ajitasyon, aşırı uyarılmışlık veya tersine aşırı bir sakinlik, uyuşukluk (letarji) gözlenebilir. Bu iki durumda normal değildir. Normal bebek ihtiyacı olunca ağlayan, sorunsuz iken sakin duran bir bebektir.

    • Refleksler ve Reaksiyonlar:

    Hekimlerin ve terapistlerin anlayabileceği “Primitif refleksler”, “Yerleştirme reaksiyonları” ve “Düzeltme reaksiyonları” mutlaka değerlendirilmelidir.

    • Gelişimsel Motor Beceriler:

    Bebeğin düzeltilmiş yaşı hesaplanarak göstermesi gereken motor performans değerlendirilmelidir.

    • Duyu Değerlendirmesi:

    Görsel, taktil (temassal), işitsel ve vestibüler cevaplar yine hekim ve terapistlerce değerlendirilmelidir. Bunlar prematüre bebeğin rehabilitasyonu yapılırken büyük önem arz ederler. Lütfen rehabilitasyon bölümüne bakınız.

  • Prematüre bebek Rehabilitasyonu

    • Kuvözde uygulanacak rehabilitasyonun temel amacı, yeni doğanların sağlıklı gelişimlerini mümkün olan en üst düzye çıkarmaktır.
    • Uygulanacak rehabilitasyon programının ana başlıkları şunlardır:

      1. Bebeğe temasın arttırılması
      2. Duyusal girdilerin arttırılması
      3. Aile-bebek ilişkisinin arttırılması
      4. Terapötik pozisyonlama
      5. Anormal tonus için fasilitasyon
      6. Deformiteler için pasif EHA egzersizleri
      7. Oral-motor fonksiyonu sağlama
      8. Sosyal etkileşim

    Bebeğe masaj yapmak masrafsız bir yöntem olup yararlılığı ortaya konmuştur. Burada dikkat edilmesi gereken konu bebeğe masaj yaparken çok nazik olunması gerekliliğidir. Prematüre bebeklere yapılan hafif masajın onların gelişimlerine büyük katkı sağladığı, kilo almalarına yararı olduğu, kuvözden erken çıkmalarına olanak sağladığı bilimsel araştırmalarla ortaya konmuştur. Sadece bebeğe değil aileye de masajın yararlı etkileri bulunmuştur. Masaj yapan anne ve baba bebeğine daha sıkı bağlanmakta ve öz güven geliştirmektedirler.

    Prematüre bebek

    Prematüre bebeklere nazik bir şekilde yapılacak olan masaj onların gelişimlerinde olumlu etki yaratır.

    Masaj bebeğe temasın önemli bir şeklidir. Ancak bu temas her fırsatta oluşturulmalıdır. Örneğin anne bebeği beslerken mümkün olan en fazla tensel teması sağlamalıdır. Bebeğe çıplak temas onun gelişimi için çok önemlidir. Bir başka örnek olarak bebeği taşırken kanguru tarzı taşıma tercih edilmelidir.

    Prematüre

    Preamatüre bebeklerde temas çok önemlidir.
    Prematüre bebek

    Kanguru tarzı taşıma hem bebeğe hem anneye çok yararlıdır.
    • Prematüre bebeğe duyusal girdilerin arttırılması çeşitli duyu organların vasıtasıyla yapılır.

    Bunlar içinde temassal, işitsel, görsel, vestibüler olanlar vardır. Temassal duyusal girdilerin arttırılması için sırt bölgesine minik tappingler (vuruşlar), masaj ve yukarıda da söz edildiği gibi bebeğin çıplak tenine dokunma kullanılabilir.

    Serebral palsi

    Prematüre bebeklere sık sık duyu girdileri vermek gerekir. Burada taktil (temassal) duyu girdisi görülüyor.

    Vestibüler sisteme ait duyusal girdilerin sağlanabilmesi için çocuğun uzaysal konumunun 3 boyutlu şekilde değiştirilmesi gerekir. Kuvözde yapılabilecek en kolay vestibüler egzersiz bebeğin yavaş yavaş ön kollar üzerinde sağa ve sola sallanmasını sağlamaktır.

    Prematüre bebek

    Prematüre bebeklerde vestübüler-denge sisteminin egzersizi. Bebek her iki el-kol ile kavranıp yavaş yavaş sağa ve sola sallanır.

    İşitsel duyu girdilerinin sağlanması için çok çeşitli yollar bulunabilir. En güzeli annenin bebeği ile konuşması, ona ninni söylemesidir. Ayrıca bebeğin yanına sakinleştirici bir sesli oyuncak, müzik koyulabilir.

    Terapi esnasında şarkı söyleme, sesli oyuncak kullanma.

    Prematüre bebeklerde işitsel duyu girdisi sağlanması için sesli oyuncak uygulaması. Ancak en iyisi anne sesi ve ninnisidir.

    Bebeklere görsel girdileri vermek yine çok önemlidir. En güzel görsel girdi elbette annenin yüzüdür. Çocuk annenin yüzünü mutlaka sık aralıklarla görmelidir. Bunun dışında 0-3 aylık bebekler sarı, yeşil ve mavi renklerle daha iyi bir şekilde uyarılabilirler.

    Prematüre bebek

    Preterm bebeklerde görsel uyarıcılar bebeklerin görebilecekleri göz hizalarına yerleştirilmelidir.
    • Hastanede kalma süresi boyunca en temel amaçlardan bir tanesi de bebek-aile bağlılığının sağlanmasıdır.

    Yukarıdaki tüm aktivitelere ailenin katılması mutlaka sağlanmalıdır. Bu hem bebek hem de aile için çok önemlidir. Bu şekilde karşlıklı bağlılık en sağlıklı şekilde kurulacaktır. Eğer ailenin kuvöz yanına gelmesi tıbben olanaksız ise o zaman bebek hakkında aileye sürekli bilgi taşınması sağlanmalıdır.

    Yukarılarda söz ettiğimiz gibi preterm bebeklerde tonus, duruş ve postür anormallikleri olabilir. Bunları önlemede ve geri çevirmede en önemli rehabilitasyon tekniklerinden birisi de “terapötik pozisyonlama”dır.

    Böyle bebeklerde terapötik pozisyonlama, el-kol ve bacakların fleksiyon pozisyonunda ve orta hata yakın ve güvenli bir şekilde duruşunun sağlanması ile yapılır. Bu yüzden bu pozisyonu sağlayacak olan kundaklama da önerilebilir. Bebek için en uygun olanı yumuşak bir yüzey ve bebeğin biraz normal C pozisyonuna (fleksiyon) gelmesini sağlayacak derin bir yataktır. Böylece ana karnına benzer huzurlu bir ortam yaratılmış olur. Yüzüstü yatış da fleksiyon hakimiyeti oluşturduğu için tercih sebebidir. Ancak yüzüstü yatışta bebek sürekli takip edilmeli ve baş dönüşümlü olarak sağa-sola çevrilmelidir (bakınız yukarıda deformiteler).

    Prematüre bebek

    Prematür bebeklerde duruş pozisyonunu çok güzel sağladığı için kundaklama önerilir.
    Prematüre bebek

    Prematüre bebekte uygun bir pozisyonlama.
    1. Yan yatış pozisyonunda gövde ve kalçadan itibaren hafif bir fleksiyon sağlanmalı ve bebeğin elleri birbirine temas etmelidir.
      Prematür bebek

      Prematüre bebekte yatış pozisyonlarına çok dikkat etmek gerekir. Yan yatışta vücuda hafif bir fleksiyon verdierecek ve el-kolları orta hatta tutacak apereyler uygulanmalı.

    Anormal tonus için faisilitasyon derken yapılacak en önemli işlemlerden birisi bebeğin ters C pozisyonundan normal C pozisyonuna getirilmesinin sağlanmasıdır. Bunun için çeşitli yardımcı cihazlar kullanılabilir.

    Prematüre anne

    Prematürelerde vücut ters C pozisyonunda olabilir. Bunu normal C pozisyonuna çevirmek gerekir.

    Deformitelerin oluşumunu engellemek için pasif eklem açığı egzersizlerini yapmak gerekir. Bunlar çok ayrıntılı bir biçimde ” http://www.felc-romatizma.com/felcten-degil-bilmemekten-korkun ” adresinde bulunan şekillerde anlatlmıştır. Burada bu egzersizler yetişkinler üzerinde gösterilmiştir ancak aynı hareketler prematüre bebeklere de uygulanabilir. Eğer deformiteler ciddi ise çeşitli ortezler yapılabilir.
    Oral-motor fonksiyonun rehabilitasyonunda; oral-motor kontrolü etkileyen en uygun pozisyonlama, oral kas tonusunun ve fasiyal sensitivitenin normalizasyonu, meme ucu veya beslenme materyallerinin uygun seçimi önemli konulardır. Gövdede 60-90 derece eğimli, baş orta hatta veya hafif önde, kollar ve bacakların desteklenmiş pozisyonu en güvenli beslenme pozisyonlama şekillerinden biridir. Bebeğin dudak kenarına bir süt damlası damlatılarak onun motor gelişiminde yararlı olabilecektir. Bu konu çok detaylıdır ve “ailelere serebral palsi kılavuzu”nun ilerleyen bölümlerinde ele alınacaktır ( http://www.felc-romatizma.com/ailelere-serebral-palsi-kilavuzu ).
    Prematüre bebeğüin doğumdan hemen sonra sosyalleşmesine olanak sağlanmalıdır. Bebek her zaman aynı ortamda durmamalı ve beslenmemelidir. Farklı odalar ve çevreler denenmelidir. Özellikle de omuz hizasında yüzü dışa dönük biçimde taşınarak çevreyle ilgilenmesi sağlanmalıdır.

    Sonuç:

    Prematüre bebekler serebral palsi riski taşıyan bebeklerdir. Bu yüzden daha kuvözde iken çok ciddi bir şekilde değerlendirilmeli ve gerekli rehabilitasyon çalışmalarına vakit geçirmeden başlanmalıdır.

Kaynak: http://www.felc-romatizma.com/premature-bebeklerin-degerlendirilmesi-ve-rehabilitasyonu/

 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir